Энэ удаагийн "Travel With" контентоороо Улаанбаатар хотоос 560 км-ийн алсад, Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутагт байрлах Ухаа худаг уурхайг зорилоо. Нүүрс олборлолтоос эхлээд экспортын бүтээгдэхүүн хүртэлх үйлдвэрлэлийн дамжлага, түүнийг хөдөлгөж буй хүмүүс, техник, технологи болон говийн хөрсөн дээр сүндэрлэсэн бүтээн байгуулалттай танилцсан түүхээ хуваалцъя.

⛺ Уурхайчдын баянбүрд

Талбайн зүүн талаас хөдөлсөн бидний аялал замдаа камер, дрондоо хэдэн дүрс буулгасан шигээ явсаар нар жаргахтай зэрэгцэн Цогтцэций суманд хүрлээ.

Сүүлийн 20 жилд Цогтцэций сум нь Ухаа худаг, Таван Толгой зэрэг Тавантолгойн бүлэг ордуудыг түшиглэн хөгжиж буй. Эдгээрээс бүлэг ордуудын нөөцийн 4%-ийг эзэлдэг Энержи Ресурс ХХК-ийн Ухаа худаг уурхай нь 2009 оноос үйл ажиллагаагаа эхэлж, өдгөө улсын төсөвт ₮3.2 их наядын орлого, өдөрт ₮2 тэрбум орчмын татвар, АМНАТ-ийг бүрдүүлж буй нүсэр төсөл юм.

• 🏡 Уурхайчдын 2 дахь гэр: Бид ирмэгцээ уурхайн галейрей кэмпд буудаллаа. Энэхүү 684 хүний кэмп нь 2010 онд ашиглалтад орж, 14 хоногийн ээлж буюу ростероор ажиллаж буй уурхайчдыг гэртээ байгаа мэт аятай тухтай амьдран суухад зориулагджээ.
• 🏢 Кэмп дотор юу байдаг вэ? Фитнес, дэлгүүр, кофе шоп, TV өрөө, 1,200 гаруй номтой номын сан, сургалтын өрөө болон эмчилгээний өрөө гээд байхгүй зүйл үгүй аж. Мөн цэвэрлэгээ, угаалга, засвар үйлчилгээ ч байдаг гэнэ шүү.
• 🍽️ Уурхайн хоолны соёл: Кэмпийн гал тогоо 4 долоо хоногоор менюгээ боловсруулж, долоо хоног бүр 28 төрлийн хоол, 28 төрлийн шөлөөр үйлчилдэг гэж байгаа. Мөн 24 цагаар ажилладаг тул хүссэн үедээ хооллох боломжтой. Диваажин юм уу хаашаа юм.

Кэмп дотор зүлэгжүүлэх зорилгоор хөрс ургуулж байсан нь тэр болгон харагдаад байдаггүй сонирхолтой шийдэл байсан юм. 

Жич: Хөрсөн дээр гарсан мөрний эзэн нь би байсан шүү. Санаандгүй гишгэчихсэнд уучлаарай. Өглөө нь хэргийн эзнийг хайгаад бөөн юм болсон сурагтай. 😅

🏢 Ногоон оффис

Маргааш өглөө нь 06:00 цагт цайгаа уугаад нэгдсэн оффистой танилцахаар явав. Уурхайн бүс рүү нэвтрэхээс өмнө аюулгүй ажиллагааны зааварчилгаатай танилцаж, хантааз, малгай, гутлын хамгаалалтаа өмсөөд цааш орлоо. 

Уг барилга нь олон улсын стандартад нийцсэн, ажилтнуудын тав тухыг дээдэлсэн ногоон оффис ба давхар бүртээ дуу тусгаарлагчтай амрах өрөө, цайны өрөөтэй. Цаашлаад нарийн тоосжилтыг 99.9% шүүж цэвэршүүлдэг HEPA filter-тэй агааржуулалтын систем, байгалийн болон зохиомол гэрлийг хослуулсан гэрэлтүүлэгтэй аж.

• 🚪 Өөдлөх айл үүднээсээ: Зочид кофе уунгаа тухлах тохилог лоббигоос эхлээд FIBA 3x3 World Cup 2025-д оролцсон Монголын эмэгтэйчүүдийн 3х3 шигшээ багийн тамирчдын гарын үсэгтэй өмсгөл, медалиудыг хүндэтгэн байрлуулсан хана гээд сонирхох зүйл цөөнгүй.
• 🏢 Нээлттэй ажлын орчин: 3–4 давхарт байгаль орчин, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал хариуцсан баг, хүний нөөц, санхүү, төлөвлөлтийн хэлтэс болон үйлдвэрлэл төлөвлөлтийн инженерүүд ажилладаг. Нээрэн оффисын хаана ч явсан ханаа самбар болгоод ашиглачихдаг шийдэл нь их таалагдсан.
• 🗣️ Уулзалтын өрөөнүүд: Уурхайн үйл ажиллагаа 24 цаг тасралтгүй үргэлжилдэг тул мэдээллээ солилцох нь маш чухал. Иймд том, жижиг хурал, уулзалтын өрөө болон цөөн хүний уулзалт хийх дуу тусгаарлагчтай булангуудыг шийдэж өгсөн байна лээ. Хурлын өрөөнүүдээ шүр, сувд, зэс, алт, оюу зэрэг 9 эрдэнийн нэрээр нэрлэсэн нь бүр ч сонирхолтой.

🏭 Нүүрс баяжуулах үйлдвэр

Нэгдсэн оффистой танилцаж дууссаны дараа бид нүүрс баяжуулах үйлдвэрийг зорилоо. Энд 12 дахь жилдээ ажиллаж буй ахлах баяжуулагч инженер О.Батхишиг бидэнд үйлдвэрийн үйл ажиллагааг А-Я хүртэл маш ойлгомжтой тайлбарлаж өгсөн юм.

Баяжуулах үйлдвэр нь тус бүр 5 сая тн нүүрс боловсруулах хүчин чадалтай 3 үндсэн модулиас бүрддэг бөгөөд жилд нийт 15 сая тн түүхий нүүрс баяжуулах хүчин чадалтай. 

• 🏗️ Бүтээн байгуулалтын түүхийг сөхвөл: I модуль нь 2011 оны 6-р сард, II модуль нь 2012 онд 4-р сард, харин III модуль нь 2013 оны 6-р сард ашиглалтад орсноор үйлдвэр бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж эхэлсэн байна.
• ⏱️ Цагт хэдэн тн нүүрс баяжуулдаг вэ?: 1 модуль нь цагт 900 тн нүүрс боловсруулдаг буюу 3 модуль зэрэг ажиллахад 2,700 тн нүүрс баяжуулах хүчин чадалтай. Үүнийг хоногоор бодвол өдөрт 55,000–60,000 тн түүхий нүүрс буюу тэжээлийг хүлээн авч, тасралтгүй баяжуулдаг байх нь.
• 📦 Эцсийн бүтээгдэхүүн: Үйлдвэрээс анхдагч бүтээгдэхүүн буюу экспортын коксжих нүүрсний баяжмал болон завсрын бүтээгдэхүүн болох эрчим хүчний нүүрс гэсэн 2 үндсэн эцсийн бүтээгдэхүүн гаргаж авдаг. Энэ нь тэжээлээр өгч буй нийт түүхий нүүрсний 70%-80% юм.

⚙️ Технологийн нууц

Үйлдвэрт нүүрсийг ширхэглэлээс нь хамааран том, нарийн болон хэт нарийн гэж ангилан, тус бүрт нь тохирсон технологийн дамжлагаар баяжуулдаг байна. Үүнд:

• Том ширхэгтэй нүүрс: Үйлдвэрт орж ирмэгц хамгийн түрүүнд харагдах 2 том циклоноор дамжин механик аргаар баяжуулдаг.
• Нарийн ширхэгтэй нүүрс: Спираль буюу мушгиа замтай төхөөрөмж болон тунаах машин дээр угаагдаж ялгарна. 
• Хэт нарийн ширхэгтэй нүүрс: Эндэхийн хамгийн нарийн технологи болох флотацийн машинаар хөөсрүүлж, тунгаах аргаар эцсийн бүтээгдэхүүн болгодог байна. 

Гэснээс үйлдвэрт явж байхдаа төмөрт толгойгоо нэлээн хүчтэй мөргөчихсөн. Аз болж хамгаалалтын малгай үүргээ сайн биелүүлсэн тул уурхайд яагаад малгайгаа тайлж болохгүйг биеэрээ ойлгоод цаашлав. 😅

⛰️ Эцсийн бүтээгдэхүүний овоолго

За тэгээд түүхий нүүрсийг баяжуулж явсаар эцсийн бүтээгдэхүүнийг автомат овоологч төхөөрөмжөөр гадна талбайд уул шиг том овоолго үүсгэн хуримтлуулдаг. Тус талбайд 180,000 орчим тн бүтээгдэхүүн хадгалах боломжтой. Эндээс олон улсын чанар, стандартын дагуу нүүрсний харьцааг нарийн төлөвлөж экспорт руу, хэрэглэгчид рүү ачдаг байна.

💧 Хаягдлыг усгүйжүүлэх үйлдвэр

Нүүрс баяжуулах процессын хамгийн сүүлийн дамжлагаас гарч ирдэг нүдэнд үл харагдах хэмжээний нарийн ширхэгтэй нүүрс агуулсан шингэн хаягдлыг усгүйжүүлэх үйлдвэрт боловсруулдаг.

• ♻️ Яаж? Энд “Belt  press”, “Filter press” гэсэн 2 төхөөрөмж ашигладаг ба “Belt press” нь шингэн хаягдлыг тусгай туузан шүүлтүүрээр дамжуулан усыг шавхдаг бол “Filter press” нь өндөр даралтаар ус, нүүрсний үлдэгдлийг илүү нарийн ялгаж өгдөг аж. Ингэснээр хаягдал усыг цэвэршүүлэн үйлдвэрлэлдээ дахин ашиглаж, нийт усны хэрэглээний 96%-ийг эргэлтэд оруулдаг байна.

💻 Нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн удирдлагын өрөө

Энд түүхий нүүрс хүлээн авах хэсгээс эхлээд эцсийн бүтээгдэхүүний овоолго хүртэлх бүх процессыг бүрэн автомат системээр удирддаг. Хяналтын инженерүүд нүүрсний гарц, шат дамжлагуудын хэвийн ажиллагаа, бүтээгдэхүүний үнсжилтийн үзүүлэлтүүдийг дэлгэцээр тутамд хянаж, шаардлагатай тохируулгыг тухай бүр хийдэг аж.

• Лаборатори: Түүнчлэн үйлдвэрлэл олон улсын шаардлагад нийцэж буйг лабораторид 24 цаг тасралтгүй хянадаг. Тухайлбал, 2 цаг тутамд түүхий нүүрс болон эцсийн бүтээгдэхүүнээс, 4 цаг тутамд үйлдвэр доторх 3 дамжлагын бүтээгдэхүүний дээжээс, 12 цаг тутамд үйлдвэрийн дотоод дамжлагыг бүхэлд нь гэхчлэн шинжилдэг байх нь ээ.

• Олон улсын стандарт: Энержи Ресурс ХХК нь үйл ажиллагаандаа олон улсын болон салбарын тэргүүлэх стандартуудыг нэвтрүүлсэн анхдагчдын нэг бөгөөд ISO 9001: Чанарын менежментийн тогтолцоо, ISO 14001: Байгаль орчны менежментийн тогтолцоо зэрэг 4 олон улсын стандартын мөрдөж буй. TSM стандартын талаар илүү дэлгэрэнгүйг ЭНД-ээс уншаарай.

🌳 Ойн зурвас

Цаашлаад, тэд 2011 оноос эхлэн 23 га талбай бүхий ойн зурвасын 10 га-д 12 мянга гаруй мод ургуулжээ. Хайлаас, сухай, бодил, гялс зэрэг говийн нөхцөлд тэсвэртэй моддоос гадна улаан номд бүртгэгдсэн жигд, тоорой зэрэг ховор модлог ургамлыг үржүүлэн тарьж буй. Мөн говийн хуурай нөхцөлд мод ургуулахын тулд үндэс рүү нь шууд чийг өгдөг дуслын усалгааны системийг нэвтрүүлсэн байна.

Харин үлдсэн талбайг орон нутгийн иргэдийн газар тариалан эрхлэлтийг дэмжихэд зориулжээ. Компани газар хагалалт, бордоо, усалгааны системийг үнэ төлбөргүй шийдэж өгдөг бол иргэд өөрсдөө үр, суулгацаа авчирч тариалалтаа л хариуцдаг гэнэ.

🏘️ Уурхай дагасан хөгжил

Үдийн хоолны дараа бид 2011 оноос хойш Цогтцэций суманд амьдарч буй Г.Одгэрэлтэй уулзлаа. Тэрээр нөхрөө уурхайд ажилд орсны дараа энэ суманд суурьшиж, “Иргэдийн тогтвортой амьжиргааг дэмжих төсөл”-ийн хүрээнд авсан хүүгүй зээлийн дэмжлэгээр тавилгын үйлдвэрлэл эрхэлж байна.

Тус төслөөр дамжуулан 130 гаруй иргэн, аж ахуйн нэгжид нийт ₮1.1 тэрбумын хүүгүй зээл олгож, бизнес эрхлэлт болон тогтвортой амьжиргааг дэмжжээ. Мөн ажилчдыг суурьшуулах хөтөлбөр хэрэгжүүлэн Цэций 1, 2 орон сууцны хорооллыг байгуулж, 800 гаруй ажилтнуудаа үнэ төлбөргүй орон сууцаар ханган орон нутагт гэр бүлээрээ амьдрах нөхцлөөр хангаж буй. Үүнээс гадна “Орон нутгийн эрүүл мэндийг дэмжих хөтөлбөр”-ийн хүрээнд ЭХЭМҮТ-тэй хамтран хүүхдийн нарийн мэргэжлийн үзлэг, оношилгоог 5 дахь жилдээ зохион байгуулж, сумын 900 гаруй хүүхдийг эрүүл мэндийн үзлэгт үнэ төлбөргүй хамруулсан байна.

🏔️ Олборлолтын талбай

Аяллын маань дараагийн зогсоол Ухаа худаг уурхайн олборлолтын талбай байлаа. Тус уурхай нийт 14 нүүрсний давхаргатай бөгөөд одоогоор 8 дахь давхаргадаа олборлолт явуулж буй.

• Аварга флот: Уурхайн талбайд Liebherr-н 10ш экскаватор, CAT-н 97ш дампууд тасралтгүй ажиллана. Тэдгээрээс хамгийн анхаарал татсан нь 33 м³ шанагатай экскаваторууд ба цагт 1,580 м³ уулын ажил гүйцэтгэх хүчин чадалтай гэнэ.

• Гол нь нарийн тооцоолол: Олборлолт эхлэхээс өмнө ашиглалтын инженерүүд Minex программ дээр уурхайн зураг төслийг боловсруулж, олборлолтын дараалал, техник ашиглалт, хөрс хуулалт, нүүрсний гарцыг урт, дунд, богино хугацаагаар тооцоолон төлөвлөдөг.
• Уурхайн ээлж солигдох цикл: Олон техникийг нэг дор бөөгнөрүүлж, сул зогсолт үүсгэхгүйн тулд уурхайн дотор 20, 30, 40-ийн налуу замуудын дагуу дэд зогсоолууд байгуулжээ. Операторууд эдгээр зогсоол дээр ээлжээ хүлээн авч, техникийнхээ бэлэн байдлыг шалган системдээ бүртгүүлснээр ажилдаа гардаг аж.
• Диспетчерийн ухаалаг систем: Уурхайн бүх тээвэрлэлтийг Dispatch системээр удирддаг. Энэ нь техникүүдийн байршил, замын ачааллыг бодит цаг хугацаанд тооцоолж, оператор дампдаа суумагц ачих цэг, буулгах газар болон явах чиглэл нь дэлгэц дээр харуулдаг. Гэснээс уурхай зүүн гарын дүрэмтэй ба дампуудын жолооны хүрд зүүн талд учир операторын харах орчныг сайжруулж, шүргэлцэх, мөргөлдөх эрсдэлийг бууруулах зорилготой.

🎓 Дэлхийн түвшний уурхайчдыг бэлтгэх cургалтын төв

Ухаа худаг уурхайн бас нэгэн бахархал нь хүнд машин механизмын оператор бэлтгэдэг өөрсдийн сургалтын төв нь. Өнөөдрийг хүртэл 1,800 гаруй орон нутгийн залуусыг сурган, дэлхийн жишигт нийцсэн мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэжээ. Насанд хүрсэн, хүчин төгөлдөр жолооны үнэмлэхтэй хэн ч байсан анхан шатнаас нь эхлэн суралцаад уурхайн техникийг жолоодох эрхтэй мэргэшсэн оператор болох бүрэн боломжтой юм.   

Аялагчийн дайх үг

Ил уурхайн гүнд зогсоход сүрдэм мэдрэмж төрөхийн зэрэгцээ дэлхийн жишигт дүйх үйлдвэрлэл, нөхөн сэргээлт, стандарт хэрэгжиж байгааг нүдээрээ үзэхэд бахдам байлаа.

Олон нийтийн дунд газар нутгаа бүхэлд нь лицензээр олгочихсон мэт ойлголт байдаг. Гэвч бодит байдал манай Монгол улсын хайгуул, ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл нийт газар нутгийн 4%–5%-ийг хамарч, үүнээс идэвхтэй олборлолт явагдаж буй талбай нь 1%-д ч хүрдэггүй гэдгийг санахад илүүдэхгүй биз ээ.